1. Voor managers: de single session met de ACT-matrix
◆ Werkvorm voor MT en directie
Als manager of directielid neem je voortdurend beslissingen, stuur je mensen aan en vertegenwoordig je de organisatie naar buiten. Maar hoe vaak sta je stil bij de vraag: vanuit welke waarden doe ik dat eigenlijk? En: welke aannames over mezelf en anderen sturen mijn gedrag, zonder dat ik me daar bewust van ben?
De single session bij TeamWerklust is een gesprek van anderhalf uur waarin je als manager of directielid werkt met de ACT-matrix als een instrument voor zelfinzicht. Wat beweegt je? Wat houdt je tegen? En wat wil je, los van wat je denkt dat verwacht wordt?
Wat is de ACT-matrix?
De ACT-matrix is een eenvoudig maar krachtig model dat zichtbaar maakt hoe gedrag samenhangt met innerlijke ervaringen en waarden. Je plaatst jezelf in het midden en kijkt naar vier kwadranten:
In de single session werk je dit in voor je eigen situatie. Welke gedachten en vooronderstellingen sturen jou als leidinggevende? Wat vermijd je, en waarvoor? En welk gedrag wil je eigenlijk laten zien als het gaat om wie jij wilt zijn in je rol?
“Ik dacht dat ik wist wat ik belangrijk vond. Maar in de matrix zag ik dat de meeste energie ging naar wat ik wilde vermijden en niet naar wat ik wilde bereiken.”
2. Voor teams: het waardenspel
◆ Werkvorm voor teams
Waardenconflicten zijn een van de meest onderschatte bronnen van spanning in teams. Niet omdat mensen het niet eens zijn over feiten of aanpak, maar omdat ze verschillende dingen belangrijk vinden en dat vaak nooit hardop hebben gezegd.
Op zichzelf is het waardenspel al een krachtige werkvorm. Maar het werkt helemaal goed als voorbereiding op een dieper gesprek, bijvoorbeeld over duurzame inzetbaarheid of als opening van een moreel beraad.
Materiaal en doel
Materiaal: een pak kernwaardenkaarten, bijvoorbeeld van Vertellis.
Doel: eigen en elkaars waarden verkennen om vervolgens in gesprek te gaan over wat het betekent als je die waarden niet kunt vervullen in je werk — bijvoorbeeld door verminderde inzetbaarheid — of wanneer je geraakt wordt in je waarden door het gedrag van een collega.
De werkvorm
Iedereen ontvangt zes willekeurige waardenkaarten uit de set. Het doel is om door ruilen te eindigen met de zes kaarten die het beste bij jou passen. Daarvoor gelden een paar regels:
- Je mag kaarten bekijken, vragen en aanbieden.
- Ruilen betekent dat je altijd zes kaarten in je handen houdt.
- Je mag beargumenteren waarom een waarde bij jou past en jij die kaart graag wilt hebben.
- Je mag nooit beargumenteren dat een waarde niet bij de ander past.
Een nuttige toelichting vooraf: het verschil tussen waarden, behoeften, regels en kwaliteiten. Waarden gaan over wat je belangrijk vindt en dat is iets anders dan kwaliteiten, die gaan over waar je goed in bent. Dat onderscheid helpt deelnemers preciezer te zijn in wat ze kiezen en waarom. Na het ruilen zoeken de deelnemers de reflectie op, eerst in subgroepjes en daarna met het hele team. Teamleden zien zo in het gedrag van hun collega diens waarden terug. De kracht zit in de veiligheid die het spel creëert. Iedereen praat vanuit de eigen kaarten, niet vanuit een positie. Dat maakt het gemakkelijker om eerlijk te zijn, ook over wat je lastig vindt of wat je raakt. Wil je de werkvorm ontvangen? Laat het mij weten!
3. Voor individuele medewerkers: de busoefening
◆ Werkvorm voor individuele medewerkers
De busoefening is een van de meest herkenbare metaforen uit ACT. Simpel van opzet, maar verrassend raak.
Stel je voor: jij bent de buschauffeur. Jij bepaalt de route — jij kiest waar de bus naartoe gaat. Maar in de bus zitten passagiers. En die passagiers zijn jouw gedachten, gevoelens, herinneringen en angsten. Ze roepen van achterin. Ze proberen je af te leiden. Soms zijn ze luidruchtig, soms stil, maar ze zijn er altijd.
De oefening begint met een eenvoudige vraag: welke passagiers neem jij mee naar je werk?
Hoe werkt het?
Medewerkers schrijven op welke ‘passagiers’ ze dagelijks bij zich dragen. Dat kunnen gedachten zijn (“ik ben niet goed genoeg”), gevoelens (spanning, vermoeidheid, angst voor conflict), overtuigingen (“als ik nee zeg, laat ik mensen in de steek”) of herinneringen aan situaties die blijven hangen.
De vraag die daarop volgt is: stuur jij de bus, of sturen de passagiers jou? Op welke momenten laat je je van de route afbrengen? En welke route wil je eigenlijk rijden. En wat is de bestemming die écht bij jou past?
De oefening gaat niet over het kwijtraken van de passagiers (ze zijn allemaal van waarde). Het gaat over leren rijden zónder dat zij de route bepalen.
De busoefening werkt goed in een individueel coachgesprek, maar ook in groepsverband als iedereen de eigen passagiers deelt. Het gesprek dat dan ontstaat gaat over wat mensen meedragen en hoe dat hun werk beïnvloedt.
Of je nu als manager wilt stilstaan bij je eigen patronen, als team wilt onderzoeken waarom je langs elkaar heen loopt, of als medewerker wilt begrijpen wat jou op het werk bezig houdt: de ingang is klein, de opbrengst groot.
Wil je een van deze werkvormen inzetten in jouw organisatie? Neem gerust contact op Ik denk graag mee over wat past.
